Προληπτικός έλεγχος (screening) για τον καρκίνο του πνεύμονα

Αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης

Ο έλεγχος γίνεται με μία και μόνο εξέταση: την αξονική τομογραφία θώρακος χαμηλής δόσης, γνωστή διεθνώς με τα αρχικά LDCT (low-dose computed tomography).

Πρακτικά, ο εξεταζόμενος ξαπλώνει ντυμένος στο κρεβάτι του αξονικού τομογράφου, παίρνει μια βαθιά ανάσα και την κρατάει για λίγα δευτερόλεπτα. Η σάρωση διαρκεί λιγότερο από ένα λεπτό και όλη η διαδικασία τελειώνει μέσα σε δέκα με δεκαπέντε λεπτά. Δεν γίνεται ένεση, δεν χορηγείται σκιαγραφικό, δεν χρειάζεται νηστεία ούτε καμία προετοιμασία, και ο εξεταζόμενος φεύγει αμέσως και συνεχίζει τη μέρα του κανονικά.

Τι έδειξαν οι μελέτες

Η σύσταση για screening δεν στηρίζεται σε θεωρία ούτε σε εντυπώσεις από μεμονωμένα περιστατικά. Στηρίζεται σε δύο τεράστιες μελέτες, όπου δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι χωρίστηκαν με κλήρωση σε δύο ομάδες — μία που έκανε τον έλεγχο και μία που δεν τον έκανε — και παρακολουθήθηκαν για χρόνια.

Η πρώτη ήταν η αμερικανική NLST, με πάνω από 53.000 συμμετέχοντες, που δημοσιεύτηκε το 2011. Σύγκρινε την αξονική χαμηλής δόσης με την απλή ακτινογραφία θώρακος και βρήκε ότι οι θάνατοι από καρκίνο του πνεύμονα ήταν περίπου 20% λιγότεροι στην ομάδα της αξονικής.

Η δεύτερη ήταν η ευρωπαϊκή NELSON, από την Ολλανδία και το Βέλγιο, με περίπου 15.800 συμμετέχοντες, που δημοσιεύτηκε το 2020. Εδώ η σύγκριση έγινε με ομάδα που δεν έκανε καμία εξέταση, και η παρακολούθηση έφτασε τα δέκα χρόνια. Οι θάνατοι από καρκίνο του πνεύμονα ήταν περίπου 24% λιγότεροι στους άνδρες που ελέγχθηκαν, ενώ στις γυναίκες — μικρότερη ομάδα, άρα με μεγαλύτερη αβεβαιότητα — η μείωση ήταν ακόμη μεγαλύτερη, γύρω στο 33%.

Ποιοι πρέπει να κάνουν τον έλεγχο

Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο, και είναι αυτό που παρεξηγείται περισσότερο: ο έλεγχος δεν απευθύνεται σε όλους. Απευθύνεται σε ανθρώπους με σοβαρό ιστορικό καπνίσματος, γιατί μόνο εκεί ο κίνδυνος είναι αρκετά υψηλός ώστε τα οφέλη να υπερτερούν σαφώς των μειονεκτημάτων.

Τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται διεθνώς σήμερα είναι, σε γενικές γραμμές, τα εξής τρία — και πρέπει να ισχύουν και τα τρία μαζί:

Ηλικία από 50 έως 80 ετών (σε ορισμένα ευρωπαϊκά προγράμματα το ανώτερο όριο είναι χαμηλότερο, γύρω στα 74).

Ιστορικό καπνίσματος τουλάχιστον 20 πακέτα-έτη. Πακέτα/έτη σημαίνει πόσα πακέτα την ημέρα επί πόσα χρόνια. Για παράδειγμα 20 χρόνια καπνίσματος από 1 πακέτο την ημερα=20 πακέτα/έτη. Το ίδιο κάνουν και δύο πακέτα την ημέρα για 10 χρόνια, ή μισό πακέτο την ημέρα για 40 χρόνια.

Ενεργός καπνιστής ή πρώην καπνιστής που έχει διακόψει τα τελευταία 15 χρόνια.

Ο έλεγχος επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, όχι μία φορά στη ζωή. Μία καθαρή αξονική σημαίνει ότι σήμερα δεν υπάρχει κάτι ύποπτο — δεν σημαίνει ότι δεν θα εμφανιστεί του χρόνου. Σταματά όταν συμπληρωθούν 15 χρόνια από τη διακοπή του καπνίσματος, ή όταν ένα άλλο σοβαρό πρόβλημα υγείας κάνει αδύνατη ή ανώφελη μια ενδεχόμενη επέμβαση.

Ο έλεγχος δεν αντικαθιστά τη διακοπή του καπνίσματος

Αυτό πρέπει να επισημανθεί καθαρά, γιατί υπάρχει ένας πραγματικός κίνδυνος παρανόησης: κάποιοι καπνιστές εκλαμβάνουν τον ετήσιο έλεγχο ως ένα είδος άδειας να συνεχίσουν. Είναι το ακριβώς αντίθετο.

Και ποτέ δεν είναι αργά: ο κίνδυνος αρχίζει να υποχωρεί από τους πρώτους κιόλας μήνες και συνεχίζει να μειώνεται για πολλά χρόνια μετά το τελευταίο τσιγάρο.

Συχνές ερωτήσεις

Δεν κάπνισα ποτέ. Πρέπει να κάνω τον έλεγχο; Όχι ως τακτική εξέταση ρουτίνας. Ο κίνδυνος σε όσους δεν κάπνισαν ποτέ είναι πολύ χαμηλότερος, και σε τέτοιο κίνδυνο τα ψευδώς θετικά ευρήματα υπερτερούν του οφέλους

Έχω έντονο παθητικό κάπνισμα ή επαγγελματική έκθεση (αμίαντος, ραδόνιο). Τι ισχύει; Αυτοί είναι πραγματικοί παράγοντες κινδύνου, αλλά δεν περιλαμβάνονται από μόνοι τους στα τρέχοντα κριτήρια.

Έχω ήδη βήχα που δεν περνάει. Να κλείσω έλεγχο; Όχι, χρειάζεστε διερεύνηση, όχι προληπτικό έλεγχο.

Ο πατέρας μου είχε καρκίνο πνεύμονα. Με επηρεάζει; Το οικογενειακό ιστορικό αυξάνει κάπως τον κίνδυνο, αλλά στα περισσότερα προγράμματα δεν αρκεί από μόνο του για ένταξη στον έλεγχο.

Το ηλεκτρονικό τσιγάρο ή τα θερμαινόμενα προϊόντα μετράνε; Δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή δεδομένα για να οριστούν κριτήρια. Αν προηγήθηκαν χρόνια κλασικού καπνίσματος, αυτά μετράνε κανονικά.